Είναι ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα και ανατριχιαστικά τραγούδια της ελληνικής δισκογραφίας. Η φωνή του Νίκου Ξυλούρη και η εμβληματική μουσική του Γιάννη Μαρκόπουλου το έχουν χαράξει ανεξίτηλα στη μνήμη όλων μας. Όμως, ακόμα και σήμερα, όταν ακούμε το «Ζαβαρακατρανέμια», οι περισσότεροι αναρωτιόμαστε: Τι ακριβώς σημαίνει αυτή η παράξενη λέξη;
Η αλήθεια είναι ότι δεν πρόκειται για κάποια άγνωστη αρχαία λέξη, ούτε για μια τυχαία, ακαταλαβίστικη κραυγή. Είναι ένας ιδιοφυής κωδικός που δημιουργήθηκε σε μια πολύ σκοτεινή περίοδο για την Ελλάδα, με σκοπό να περάσει ένα ηχηρό μήνυμα αντίστασης.
Το τέχνασμα για να ξεγελαστεί η λογοκρισία
Το τραγούδι γράφτηκε το 1968, στην καρδιά της Δικτατορίας των Συνταγματαρχών. Εκείνη την εποχή, η λογοκρισία ήταν αμείλικτη. Κάθε στίχος, κάθε λέξη περνούσε από αυστηρό έλεγχο και οποιαδήποτε αναφορά σε ελευθερία ή ξεσηκωμό κοβόταν αυτομάτως.
Ο σπουδαίος μουσικοσυνθέτης Γιάννης Μαρκόπουλος ήθελε να γράψει έναν αντιδικτατορικό ύμνο, χωρίς όμως να δώσει στόχο. Όταν κλήθηκε να εξηγήσει στους λογοκριτές του καθεστώτος τι σημαίνει η λέξη «Ζαβαρακατρανέμια», επιστράτευσε το χιούμορ και την εφευρετικότητά του. Τους απάντησε εντελώς παραπλανητικά πως πρόκειται για μια φράση σε τοπική διάλεκτο της Μέσης Ανατολής που σημαίνει: «Μεγάλο πνεύμα λυπήσου τους ισχυρούς».
Οι ελεγκτές, μην μπορώντας να διασταυρώσουν κάτι τέτοιο, τον πίστεψαν. Έτσι, έδωσαν την άδεια και το τραγούδι κυκλοφόρησε κανονικά, περνώντας κάτω από το ραντάρ.
Η πραγματική ερμηνεία του κωδικού
Στην πραγματικότητα, η μυστηριώδης λέξη είναι μια σύνθεση, ένας αναγραμματισμός τριών ελληνικών λέξεων. Η πλήρης αποκρυπτογράφηση έχει ως εξής:
-
Ζάβαρα: Προέρχεται από τη λέξη «Λάβαρα» (μετατρέποντας το Λ σε Ζ).
-
Κάτρα: Σημαίνει «Μαύρα», από τη λέξη κατράμι (πίσσα) που υποδηλώνει το απόλυτο σκοτάδι.
-
Νέμια: Προέρχεται από το ρήμα «Ανέμισαν».
Επομένως, το «Ζαβαρακατρανέμια» σημαίνει: «Μαύρα λάβαρα ανέμισαν». Μια ξεκάθαρη, ποιητική αναφορά στο πένθος για την απώλεια της Δημοκρατίας, αλλά ταυτόχρονα και ένα σάλπισμα αφύπνισης.
Τα υπόλοιπα κρυφά μηνύματα του ρεφρέν
Ο Μαρκόπουλος δεν σταμάτησε στην κεντρική λέξη. Όλο το ρεφρέν του τραγουδιού είναι γεμάτο κωδικοποιημένες έννοιες:
-
Αλληλούια: Στο συγκεκριμένο τραγούδι δεν έχει καμία απολύτως σχέση με τον γνωστό θρησκευτικό ύμνο. Ήταν το ακουστικό «καμουφλάζ» για τη λέξη «Αλληλουχία». Ο συνθέτης καλούσε τον λαό σε ενότητα, συνοχή και συσπείρωση απέναντι στο καθεστώς.
-
Ίλεως: Είναι η αρχαιοελληνική λέξη για το «Έλεος». Αποτελούσε μια κραυγή απόγνωσης και ταυτόχρονα μια έκκληση για λύτρωση από το σκοτάδι της εποχής.
Κάπως έτσι, μέσα από την ευφυΐα του συνθέτη και τη συγκλονιστική ερμηνεία του «Αρχάγγελου της Κρήτης», το τραγούδι κατάφερε να νικήσει τη λογοκρισία και να γίνει ένας διαχρονικός ύμνος.