-Επιστήμονες, φοιτητές από πέντε πανεπιστήμια, τεχνίτες και κάτοικοι αποκατέστησαν παραδοσιακή αποθήκη του περασμένου αιώνα
– Η αρχιτεκτονική κληρονομιά της Θεσσαλίας ως απάντηση στη σύγχρονη βιώσιμη κατασκευή
Σε ένα ζωντανό, ανοιχτό εργοτάξιο παραδοσιακής τεχνογνωσίας και βιώσιμης αρχιτεκτονικής μετατράπηκε το χωριό Βασιλί του Δήμου Φαρσάλων. Με κεντρικό σύνθημα «Χτίζουμε με γη. Χτίζουμε παράδοση. Χτίζουμε το μέλλον.», πραγματοποιήθηκε το 1ο Εργαστήριο Πλίνθινης Δόμησης, μια πρωτοβουλία του τοπικού Πολιτιστικού Συλλόγου σε στενή συνεργασία με το Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και το Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Επαναχρήσεις Κτιρίων και Συνόλων», υπό την αιγίδα και υποστήριξη του Υπουργείου Πολιτισμού, της Περιφέρειας Θεσσαλίας και του Δήμου Φαρσάλων.
Δείτε βίντεο
Επίκεντρο του τριήμερου (28-30 Αυγούστου) βιωματικού εργαστηρίου αποτέλεσε η επιτόπια αποκατάσταση μιας ιστορικής, μεγαλόσχημης πλίνθινης αγροτικής αποθήκης του χωριού, η οποία μετρά πάνω από έναν αιώνα ζωής. Εκεί συναντήθηκαν πανεπιστημιακοί καθηγητές, ερευνητές και φοιτητές από πέντε ανώτατα ιδρύματα της χώρας, έμπειροι παραδοσιακοί τεχνίτες, εξειδικευμένοι μηχανικοί και κάτοικοι της περιοχής, γεφυρώνοντας τη θεωρία με την πρακτική εφαρμογή.
Ο πηλός ως «φυσικό φίλτρο» και ενεργειακό εργαλείο
Τον επιστημονικό συντονισμό και την καθοδήγηση του εγχειρήματος είχε η κ. Βάνα Γεωργαλά, αρχιτέκτονας μηχανικός, εργαζόμενη του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και υποψήφια διδάκτορας του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, η οποία εστιάζει ερευνητικά στα υλικά της γης και την ωμόπλινθο.
Όπως ανέφερε η κ. Γεωργαλά, η δράση, χρηματοδοτούμενη από το πρόγραμμα άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς του Υπουργείου Πολιτισμού, αποτελεί μοναδική ευκαιρία διάσωσης μιας παραδοσιακής τεχνικής που σταδιακά χάνεται. «Η Θεσσαλία αποτελεί τον πυρήνα συγκέντρωσης της πλίνθινης αρχιτεκτονικής, η οποία σήμερα δυστυχώς φθίνει. Ήρθαμε να διδάξουμε στους κατοίκους και σε νέους επιστήμονες πώς μπορούν να συντηρήσουν τις υφιστάμενες κατασκευές με τα πρωτογενή υλικά που διαθέτει ο τόπος, ώστε να αντέξουν για ακόμη έναν αιώνα», τόνισε χαρακτηριστικά.
Εστιάζοντας στις παραδοσιακές αποθήκες των θεσσαλικών χωριών, η κ. Γεωργαλά ανέλυσε τις μοναδικές ιδιότητες της γης: «Οι μεγαλόσχημες αποθήκες προορίζονταν για τη φύλαξη των σιτηρών του κάμπου και αποτελούσαν τους ιδανικότερους χώρους αποθήκευσης. Το ίδιο το υλικό προστάτευε τον καρπό, καθώς έχει τη “μαγική” φυσική ιδιότητα να φιλτράρει και να ρυθμίζει την υγρασία, αποτρέποντας την ανάπτυξη μικροοργανισμών. Το χώμα έδινε ταυτόχρονα την παραγωγή και το κατασκευαστικό υλικό για να στεγαστούν οι άνθρωποι και τα γεννήματά τους. Ένα υλικό ταπεινό, αλλά απίστευτα δυνατό, με ελάχιστο ενεργειακό αποτύπωμα στην παραγωγή και στη χρήση του, το οποίο καταρρέει μόνο όταν εγκαταλείπεται».
Σύμπραξη επιστήμης, παράδοσης και τοπικής κοινωνίας
Από την πλευρά της, η πρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου Βασιλί, κ. Μαρία Προσμίτη, υπογράμμισε τη σημασία του εγχειρήματος για την τοπική κοινωνία, τονίζοντας πως το χωριό μετατράπηκε σε σημείο αναφοράς για τη φυσική δόμηση. Η ίδια επισήμανε ότι το πρόγραμμα συνδύασε αρμονικά τις εργασίες πεδίου στην αποθήκη με θεωρητικές εισηγήσεις, επισκέψεις σε πέτρινα και πλίνθινα μνημεία της περιοχής (όπως το Ευύδριο, τα Δενδράκια και τη λίθινη γέφυρα του Ενιπέα) και επιστημονικές παρουσιάσεις στο Πολιτιστικό Κέντρο Φαρσάλων.
Στο πρακτικό σκέλος της αποκατάστασης, η κ. Κατερίνα Βιέννα, εκπρόσωπος της ομάδας «πηλΟίκο» από τα Χανιά, περιέγραψε τη διαδικασία παρασκευής των παραδοσιακών κονιαμάτων: «Επεξεργαζόμαστε το αυθεντικό αργιλώδες χώμα που αφαιρέθηκε από τα επιχρίσματα του κτιρίου, κοσκινίζοντάς το προσεκτικά για να δημιουργήσουμε τη λεγόμενη “μπαρμποτίνα”, το μείγμα πλήρωσης των κενών της τοιχοποιίας. Είναι μια απόλυτη διαδικασία ανακύκλωσης και επαναχρησιμοποίησης φυσικών υλικών που βρίσκει άμεση εφαρμογή στη σύγχρονη βιοκλιματική αρχιτεκτονική».
Στο ίδιο μήκος κύματος, η αρχιτέκτονας μηχανικός κ. Δήμητρα Καδά σημείωσε πως τα πλινθόκτιστα κτίσματα του θεσσαλικού κάμπου αποδεικνύουν έμπρακτα την ανθεκτικότητά τους στον χρόνο, τονίζοντας ότι η συνύπαρξη νέων φοιτητών με παλιούς τεχνίτες που μεταλαμπαδεύουν τη βιωματική τους γνώση αποτελεί εγγύηση για τη διάσωση της αρχιτεκτονικής μας κληρονομιάς.
Για την ανάγκη διαμόρφωσης μιας νέας νοοτροπίας μίλησε ο αρχιτέκτονας μηχανικός κ. Γιώργος Ιγγλεζάκης, επισημαίνοντας: «Στόχος μας είναι να δείξουμε στους πολίτες πώς να διαχειρίζονται και να συντηρούν σωστά μια πλίνθινη κατασκευή, ώστε να μην τη φοβούνται και να μην την απαξιώνουν. Μέσα από τέτοιες δράσεις θεμελιώνεται σταδιακά μια ουσιαστική κουλτούρα αποκατάστασης».
Η λαϊκή σοφία της κατασκευής
Ξεχωριστή ήταν η συμβολή του έμπειρου λιθοξόου και εκπαιδευτή κ. Αθανάσιου Πόραβου, γνωστού και από τη συμμετοχή του στο εμβληματικό έργο αναστήλωσης του Γεφυριού της Πλάκας, ο οποίος ανέλαβε το αρμολόγημα της λίθινης βάσης του κτίσματος.
«Οι παλιοί μάστορες έχτιζαν με απίστευτη σοφία», ανέφερε ο κ. Πόραβος. «Για να προστατεύσουν τον πηλό από την υγρασία του εδάφους, σήκωναν πέτρινα θεμέλια ύψους 60-80 εκατοστών και επάνω έχτιζαν με πλιθιά, εκμεταλλευόμενοι την αφθονία του χώματος. Ακόμη και στις περιπτώσεις όπου, λόγω έλλειψης άλλων υλικών, το αρμολόι της βάσης γινόταν με χώμα αντί για κουρασάνι, οι κατασκευές αυτές άντεξαν δεκαετίες. Έχει τεράστια αξία να παρατηρούμε με ποιο τρόπο η λαϊκή αρχιτεκτονική αξιοποίησε τα διαθέσιμα υλικά κάθε τόπου για να δημιουργήσει υγιεινά και απόλυτα βιώσιμα σπίτια».
Το ανοιχτό εργαστήριο στο Βασιλί και η επιστροφή στα παραδοσιακά υλικά της γης δεν αποτελεί απλώς μια μουσειακή αναπόληση του παρελθόντος, αλλά μια σύγχρονη, οικολογική και επιστημονικά τεκμηριωμένη απάντηση στις προκλήσεις της ενεργειακής κρίσης και της αειφόρου δόμησης.
Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ – Γ.Γ.