Οι κύριες αντιδράσεις στο πρόσφατο Μνημόνιο Κατανόησης που υπέγραψαν οι υπουργοί Πολιτισμού Ελλάδας και Βουλγαρίας, το οποίο επικυρώθηκε το Σάββατο 3 Οκτωβρίου σε επίσημη τελετή στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού στη Θεσσαλονίκη, παρουσία των δύο πρωθυπουργών Κυριάκου Μητσοτάκη και Ρούμεν Ράντεφ, προέρχονται από την αντιπολίτευση, από εκπροσώπους της αρχαιολογικής κοινότητας και από μέρος της Εκκλησίας.
Η διαφωνία και η κριτική επικεντρώνεται, μεταξύ άλλων, στο γεγονός ότι ο επαναπατρισμός 48 ιστορικών κειμηλίων που λεηλατήθηκαν από εκκλησίες και μοναστήρια μας το 1917, κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, αποτελεί ένα πολύτιμο μεν, αλλά μικρό σε μέγεθος εκκλησιαστικό θησαυρό. Την ίδια στιγμή, εκτός συμφωνίας παρέμειναν χιλιάδες βυζαντινά χειρόγραφα και κειμήλια ανεκτίμητης αξίας, τα οποία εξακολουθούν να βρίσκονται στη Σόφια, κατά παράβαση των διεθνών συνθηκών που ορίζουν την υποχρέωση επιστροφής πολιτιστικών αγαθών που αποκτήθηκαν ως λάφυρα πολέμου.
Δίκαιη ανταλλαγή;
Όπως επισημαίνουν όσοι στέκονται απέναντι στη συμφωνία, η Ελλάδα παρέδωσε στη Βουλγαρία ένα «δυσανάλογα υψηλό αντάλλαγμα», δηλαδή ένα ιστορικό κειμήλιο τεράστιας εθνικής, γεωπολιτικής και συμβολικής αξίας για τους γείτονες: τα λείψανα του τσάρου Σαμουήλ, που ανευρέθηκαν το 1965 στη Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου στη Μικρή Πρέσπα.
Ο τσάρος Σαμουήλ (997-1014) θεωρείται από τους Βούλγαρους εμβληματική μορφή της ιστορικής τους ταυτότητας, ένας εθνικός ήρωας που αφιέρωσε τη ζωή του στην υπεράσπιση της βουλγαρικής ανεξαρτησίας ενάντια στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Η ιστορία του Σαμουήλ είναι συνδεδεμένη με μια από τις πιο δραματικές σελίδες του παρελθόντος τους, όταν ο νικητής της μάχης στο Κλειδί Βασίλειος Β’ (ο γνωστός Βουλγαροκτόνος) διέταξε την τύφλωση χιλιάδων βουλγάρων στρατιωτών, γεγονός που οδήγησε τελικά στον θάνατο του Σαμουήλ από καρδιακή προσβολή, σύμφωνα με τις πηγές, λίγους μήνες μετά.
Το Διεθνές Δίκαιο και οι επόμενες διαπραγματεύσεις
Στον αντίλογο της κριτικής που επισημαίνει ότι παραδόθηκε πρόωρα το ισχυρότερο διαπραγματευτικό μας «χαρτί», η κυβέρνηση προτάσσει ένα ολοκληρωμένο σχέδιο σε βάθος χρόνου –αρχής γενομένης από το πρωτόκολλο παραλαβής των 48 εκκλησιαστικών κειμηλίων-, δηλαδή τον διπλωματικό πραγματισμό της σταδιακής προσέγγισης.
Το επεσήμανε ο Κυριάκος Μητσοτάκης στην ομιλία του ενώπιον του Βούλγαρου ομολόγου του στην τελετή της Θεσσαλονίκης, όπως και η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη κατά την υπογραφή του Μνημονίου στις 29 Σεπτεμβρίου, τονίζοντας αμφότεροι ότι η αρχική συμφωνία θα έχει και συνέχεια.
Συγκεκριμένα αναφέρθηκε ότι «οι δύο πλευρές συμφώνησαν τη συνέχιση των διαπραγματεύσεων για την ταυτοποίηση και ένταξη σε επακόλουθη συμφωνία ιστορικών αντικειμένων αμοιβαίου ενδιαφέροντος που δεν εντάχθηκαν στην παρούσα». Επιπλέον, δεν είναι ξεκάθαρο ποια άλλα ευρήματα μεγάλης σημασίας για τη βουλγαρική πλευρά παρέμειναν εκτός της παρούσας συμφωνίας, όπως ενδεχομένως-χωρίς επίσημη επιβεβαίωση- ο χιτώνας του Σαμουήλ.
Στο επίκεντρο όσων επικρίνουν τη συμφωνία προτάσσεται το επιχείρημα ότι παραδώσαμε τα ευρήματα μιας νόμιμης ελληνικής ανασκαφής για την ανάκτηση βίαια αφαιρεθέντων κειμηλίων. Είναι γεγονός ότι εδώ και δεκαετίες, παρά τα οριζόμενα και αυτονόητα από το διεθνές δίκαιο, η Ελλάδα συναντά την αδιάλλακτη βουλγαρική στάση στο αίτημα της επιστροφής των λεηλατημένων θησαυρών μας. Η ρητή νομική υποχρέωση της Βουλγαρίας για ανεπιφύλακτη επιστροφή των πολιτιστικών θησαυρών (όπως ορίστηκε στη Συνθήκη του Νεϊγύ το 1919) παρέμεινε κενό γράμμα.
Ιερά Σύνοδος: «Σημαντική συμφωνία»
Όσοι χαιρετίζουν θετικά τη συμφωνία επισημαίνουν ότι με την πράξη αυτή καλής θέλησης από την πλευρά της Ελλάδας ξεκλειδώνει μια μακρά διπλωματική εκκρεμότητα και χτίζεται ένας άξονας στρατηγικής και πολιτικής συνεργασίας στα Βαλκάνια.
Σε αυτό το μήκος κύματος, η Ιερά Σύνοδο σε ανακοίνωσή της χαιρέτησε «με ιδιαίτερη ικανοποίηση τη σημαντική συμφωνία επιστροφής στη χώρα μας, ύστερα από έναν και πλέον αιώνα των κειμηλίων». Θετική ήταν και η στάση της Ιεράς Μητρόπολης Σερρών και Νιγρίτης και έκανε λόγο για ένα «ιδιαίτερα σημαντικό γεγονός για την τοπική εκκλησία και τον λαό των Σερρών».
Αντιδράσεις από Μητροπόλεις και ΣΕΑ
Από την άλλη, ο Μητροπολίτης Δράμας Δωρόθεος ήταν επιφυλακτικός. Σε επιστολή που απέστειλε στην υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη αναφέρει ότι δεν είχε καμία ενημέρωση για τις διαβουλεύσεις εκφράζοντας σοβαρές επιφυλάξεις για τις διαβεβαιώσεις της Σόφιας και για «το συμφέρον που αποκομίζουμε εμείς ως Ελλάδα από τη συμφωνία, τη στιγμή κατά την οποία μόνο τα κλεμμένα από την Ιερά Μονή Εικοσιφοινίσσης ιερά κειμήλια είναι 800 και τα χειρόγραφα 430». Αρνητική αντίδραση είχαμε και από τη Μητρόπολη Ξάνθης, η οποία ζητά τον επαναπατρισμό «έξω από κάθε λογική ανταλλαγής» κειμηλίων που λεηλατήθηκαν από τις τοπικές μονές.
Έντονη ήταν και η τοποθέτηση του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων που έκανε λόγο, μεταξύ άλλων, για διαδικασία «μυστικής διπλωματίας» και για «πολιτική εργαλειοποίηση» από τις δύο εμπλεκόμενες πλευρές, επισημαίνοντας ότι «είναι μάλλον απίθανο η βουλγαρική πλευρά να θεωρεί ίσης σημασίας τα 48 αντικείμενα με τα ‘οστά του Σαμουήλ’».
Αξίζει να σημειωθεί ότι η βρετανική εφημερίδα «Τhe Guardian» σε άρθρο για τη συμφωνία μεταξύ Ελλάδας και Βουλγαρίας αναφέρει- και μάλιστα στον τίτλο- ότι «η Ελλάδα επιστρέφει ανεκτίμητα κειμήλια και προτείνει στο Ηνωμένο Βασίλειο να ακολουθήσει το παράδειγμά της για τα Γλυπτά του Παρθενώνα», επισημαίνοντας ότι ο Έλληνας πρωθυπουργός ελπίζει ότι η παράδοση των οστών του τσάρου Σαμουήλ στη Βουλγαρία θα πείσει τη Βρετανία ότι ήρθε η ώρα για «αλήθεια, λογική, δικαιοσύνη και ηθική».