Η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού τιμάται σήμερα, 14 Σεπτεμβρίου, και αποτελεί μεγάλη δεσποτική εορτή της Χριστιανοσύνης. Είναι αφιερωμένη στη διπλή ανεύρεση του Σταυρού πάνω στον οποίο μαρτύρησε ο Ιησούς Χριστός, ενώ στην Ελλάδα γιορτάζουν ο Σταύρος και η Σταυρούλα.
Η πρώτη ανεύρεση τοποθετείται το 326, όταν η Αυγούστα Ιουλία Φλαβία Ελένη, μητέρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, ταξίδεψε στους Αγίους Τόπους. Στον Γολγοθά ξεκίνησε ανασκαφές για τους τόπους της Σταύρωσης και της Ανάστασης, με τον βασιλικό, σύμφωνα με την παράδοση, να υποδεικνύει το σημείο.
Οι ανασκαφές έφεραν στο φως τρεις σταυρούς, του Χριστού και των δύο ληστών. Οι εκκλησιαστικοί ιστορικοί Φιλοστόργιος και Νικηφόρος αναφέρουν ότι ο Τίμιος Σταυρός αναγνωρίστηκε από θαύμα, όταν ακούμπησε σε νεκρή γυναίκα και εκείνη επανήλθε στη ζωή.
Στην περιοχή βρισκόταν ναός της Αφροδίτης, που είχε ανεγείρει το 135 ο αυτοκράτορας Αδριανός μετά τη δεύτερη καταστροφή της Ιερουσαλήμ. Η Ελένη διέταξε την κατεδάφισή του και έχτισε τον Ναό της Αναστάσεως, όπου ο Πατριάρχης Μακάριος τοποθέτησε τον Σταυρό στις 14 Σεπτεμβρίου 335.
Η δεύτερη Ύψωση συνδέεται με τους Βυζαντινο-Περσικούς Πολέμους του 602-628. Οι Πέρσες κατέλαβαν την Παλαιστίνη το 614, λεηλάτησαν τα χριστιανικά προσκυνήματα και πήραν τον Σταυρό ως λάφυρο, θεωρώντας τον μαγικό λόγω θαυμάτων. Ο Ηράκλειος τον ανέκτησε μετά την οριστική νίκη του το 628.
Το ιερό σύμβολο μεταφέρθηκε στις 14 Σεπτεμβρίου 629 στην Κωνσταντινούπολη, ως μέρος του θριάμβου του Ηράκλειου, και αργότερα επέστρεψε στα Ιεροσόλυμα.