-Το Υπουργείο Εσωτερικών παρουσιάζει ένα ενιαίο νομοθέτημα 761 άρθρων, το οποίο κωδικοποιεί 2.000 διάσπαρτες διατάξεις – Οι βασικές αλλαγές στη διοικητική δομή, στα οικονομικά των ΟΤΑ και στον τρόπο εκλογής των τοπικών αρχών.
Σε δημόσια ηλεκτρονική διαβούλευση, η οποία θα διαρκέσει έως τις 4 Ιουνίου 2026, αναρτήθηκε από το Υπουργείο Εσωτερικών το νομοσχέδιο για τον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης (https://www.opengov.gr/ypes/?p=9775).
Πρόκειται για μια ευρεία θεσμική παρέμβαση 761 άρθρων, η οποία φιλοδοξεί να επιλύσει μια εκκρεμότητα δεκαετιών, ενσωματώνοντας και εκσυγχρονίζοντας σχεδόν 2.000 διάσπαρτες και συχνά αλληλοσυγκρουόμενες διατάξεις. Το κείμενο, το οποίο αποτελεί προϊόν συστηματικής εργασίας ενάμιση έτους μεταξύ στελεχών του υπουργείου και εκπροσώπων της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας αυτοδιοίκησης, αναμένεται να κατατεθεί προς ψήφιση στη Βουλή εντός του προσεχούς Ιουνίου.
«Παρουσιάζουμε, επίσημα πλέον, τον για πρώτη φορά ενιαίο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Ευελπιστώ ότι θα αποτελέσει ένα πολύτιμο εργαλείο και πυξίδα για να γυρίσουμε όλοι μαζί μια νέα σελίδα στην ιστορία του θεσμού», δήλωσε σχετικά ο Υπουργός Εσωτερικών, κ. Θοδωρής Λιβάνιος.
Η ανάγκη της μεταρρύθμισης
Η Τοπική Αυτοδιοίκηση αποτελεί το πρώτο και πλέον άμεσο επίπεδο επαφής του πολίτη με τον κρατικό μηχανισμό, καθώς διαχειρίζεται κρίσιμους τομείς της καθημερινότητας, όπως η καθαριότητα, ο φωτισμός, οι τοπικές υποδομές, η κοινωνική πολιτική και η πολιτική προστασία. Ωστόσο, η διαδοχική εφαρμογή μεγάλων διοικητικών μεταρρυθμίσεων κατά το παρελθόν -από τον «Καποδίστρια» και τον Κώδικα Δήμων και Κοινοτήτων του 2006, έως τον «Καλλικράτη» και τις μετέπειτα τροποποιήσεις- πραγματοποιήθηκε χωρίς τη συστηματική παράλληλη δημιουργία ενός ενιαίου κανονιστικού πλαισίου.
Το αποτέλεσμα αυτής της αποσπασματικής προσέγγισης ήταν η σταδιακή διαμόρφωση ενός δαιδαλώδους πλέγματος ρυθμίσεων, το οποίο χαρακτηριζόταν από έντονη πολυνομία, ερμηνευτικές ασάφειες, διοικητικές δυσχέρειες και επικαλύψεις αρμοδιοτήτων. Η κατάσταση αυτή παρήγαγε υψηλό διοικητικό κόστος, προκαλούσε σοβαρές καθυστερήσεις στη λήψη των αποφάσεων και περιόριζε την ασφάλεια δικαίου, εμποδίζοντας τόσο τα στελέχη των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΟΤΑ) στην άσκηση των καθηκόντων τους όσο και τους πολίτες στην καθημερινή τους διάδραση με τις τοπικές αρχές.
Η νέα κωδικοποίηση επιχειρεί να απλουστεύσει τις διαδικασίες, να μειώσει τη γραφειοκρατία και να ενισχύσει τη διοικητική ικανότητα των δήμων και των περιφερειών, προσαρμόζοντάς τις στις σύγχρονες απαιτήσεις για διαφάνεια, λογοδοσία και ψηφιακή μετάβαση.
Οι δέκα κεντρικοί πυλώνες των αλλαγών
Η προτεινόμενη νομοθετική πρωτοβουλία εισάγει δέκα σημαντικές τομές στη δομή και τη λειτουργία της αυτοδιοίκησης, οι οποίες αλλάζουν ριζικά το τοπίο.
Πρώτον, θεσπίζεται ένα ενιαίο πλαίσιο για Δήμους και Περιφέρειες. Δεκαπέντε έτη μετά την καθιέρωσή τους, οι Περιφέρειες αποκτούν επιτέλους κοινό νομοθετικό πλαίσιο με τους Δήμους, θέτοντας τέρμα στο καθεστώς όπου συνυπήρχαν διατάξεις για τις κεντρικές κρατικές υπηρεσίες, τις παλιές κρατικές περιφέρειες και τις αιρετές νομαρχίες.
Δεύτερον, εισάγονται τα συμβουλευτικά δημοψηφίσματα. Θεσμοθετείται η διεξαγωγή τοπικών συμβουλευτικών δημοψηφισμάτων με τη χρήση ηλεκτρονικής ψηφοφορίας, συνοδευόμενη από αυστηρές θεσμικές εγγυήσεις. Παράλληλα, αναβαθμίζονται τα συμβούλια νέων με σαφείς κανόνες εκλογής.
Τρίτον, ενισχύεται η λογοδοσία. Θεσπίζονται νέοι μηχανισμοί ελέγχου και καθίσταται υποχρεωτική η ψηφιακή δημοσιοποίηση όλων των αποφάσεων των αιρετών οργάνων, με στόχο την ενδυνάμωση της εμπιστοσύνης των πολιτών.
Τέταρτον, πραγματοποιείται αναδιοργάνωση της διακυβέρνησης. Αποσαφηνίζονται πλήρως οι ρόλοι και οι δικαιοδοσίες των συλλογικών οργάνων, όπως είναι τα συμβούλια και οι επιτροπές, για την αποφυγή εσωτερικών συγκρούσεων και τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας.
Πέμπτον, διασφαλίζεται απόλυτη διαφάνεια στα οικονομικά. Εισάγονται ξεκάθαροι κανόνες στη λειτουργία των οικονομικών υπηρεσιών των ΟΤΑ, εξαλείφοντας ασάφειες που επέτρεπαν πολλαπλές ερμηνείες.
Έκτον, αλλάζει ο έλεγχος νομιμότητας. Δημιουργείται ένα αντικειμενικό σύστημα ελέγχου, το οποίο θα περιορίζεται αυστηρά στη νομιμότητα των πράξεων και σε καμία περίπτωση στη σκοπιμότητά τους, μέσω ενός ολοκληρωμένου πληροφοριακού συστήματος και της Αυτοτελούς Υπηρεσίας Ελέγχου Νομιμότητας ΟΤΑ.
Έβδομον, ρυθμίζεται η καταστατική θέση των αιρετών. Προσδιορίζονται με ακρίβεια όλα τα ζητήματα που αφορούν την αντιμισθία, τα έξοδα παράστασης, την αναστολή της επαγγελματικής δραστηριότητας και τις ειδικές άδειες των στελεχών της διοίκησης.
Όγδοον, καθορίζεται η πολυεπίπεδη διακυβέρνηση. Καταγράφονται και συστηματοποιούνται οι αρμοδιότητες ανά επίπεδο διοίκησης, ώστε να εξαλειφθούν τα κενά και οι αλληλοεπικαλύψεις μεταξύ κράτους, περιφερειών και δήμων.
Ένατον, εισάγεται ένας νέος τρόπος εκλογής. Καταργείται ο δεύτερος γύρος των αυτοδιοικητικών εκλογών, ενώ εισάγεται η δυνατότητα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας σε ειδικά εκλογικά κέντρα, υπό την παρουσία δικαστικού αντιπροσώπου.
Δέκατον, προωθείται ο ψηφιακός μετασχηματισμός. Προβλέπεται η δημιουργία ψηφιακών εφαρμογών με εκτεταμένη διαλειτουργικότητα για τη διευκόλυνση της συμμετοχής των πολιτών και την ταχύτερη εξυπηρέτησή τους στην καθημερινή διάδραση με την αυτοδιοίκηση.
Η αρχιτεκτονική του νέου Κώδικα
Το νομοθέτημα είναι διαρθρωμένο σε έξι διακριτά Βιβλία, καθένα από τα οποία ρυθμίζει μια συγκεκριμένη θεματική ενότητα.
Στο 1ο Βιβλίο περιλαμβάνονται οι οργανωτικές διατάξεις και οι εκλογές. Προσδιορίζεται η έννοια της αυτοδιοίκησης, οι σχέσεις μεταξύ πρώτου και δεύτερου βαθμού, η κατηγοριοποίηση των δήμων, το σύστημα εκλογής των αρχών και το πλαίσιο ελέγχου των προεκλογικών δαπανών.
Στο 2ο Βιβλίο αναλύεται το σύστημα διακυβέρνησης. Καθορίζεται η λειτουργία των οργάνων διοίκησης, των συμβουλευτικών επιτροπών και των νομικών προσώπων των ΟΤΑ, ρυθμίζοντας παράλληλα την καταστατική θέση των αιρετών.
Στο 3ο Βιβλίο καταγράφονται οι αρμοδιότητες. Συστηματοποιείται το σύνολο των αρμοδιοτήτων, διασφαλίζοντας την αποτελεσματική άσκησή τους από όλους τους δήμους και τις περιφέρειες, ανεξαρτήτως του πληθυσμιακού μεγέθους ή των γεωγραφικών τους ιδιαιτεροτήτων.
Στο 4ο Βιβλίο περιγράφεται η οικονομική διοίκηση. Συγκεντρώνεται για πρώτη φορά σε ενιαίο κείμενο το σύνολο των διατάξεων για την οικονομική διαχείριση, τις δημόσιες συμβάσεις, την αξιοποίηση της περιουσίας και τα έσοδα των τοπικών αρχών.
Στο 5ο Βιβλίο ορίζονται η εποπτεία και ο πειθαρχικός έλεγχος. Ρυθμίζεται η διαδικασία ελέγχου νομιμότητας των πράξεων της αυτοδιοίκησης, εναρμονιζόμενο με τη σχετική συνταγματική επιταγή, και καθορίζεται η πειθαρχική ευθύνη των αιρετών προσώπων.
Στο 6ο Βιβλίο περιλαμβάνονται οι γενικές διατάξεις. Το βιβλίο αυτό επικεντρώνεται σε οριζόντιες ρυθμίσεις για τις γενικές λειτουργίες των ΟΤΑ και ενσωματώνει στο εθνικό δίκαιο το πρόσθετο πρωτόκολλο του Ευρωπαϊκού Χάρτη Τοπικής Αυτονομίας.