Γύρισα από διακοπές πριν από λίγες ημέρες. Μια αδερφική μου φίλη έχει ένα σπίτι σε ένα μικρό νησί στα βόρεια Δωδεκάνησα και τα τελευταία χρόνια πηγαίνουμε εκεί κάθε Ιούλιο. Είναι ένας τόπος για όσους αναζητούν ήρεμες παραλίες, χαλαρούς ρυθμούς και κάτι που στις μέρες μας είναι πολυτέλεια: ησυχία.
Όχι κορναρίσματα. Όχι μαρσαρίσματα. Όχι σειρήνες. Όχι συναγερμοί. Όχι φορτηγά διανομών. Μόνο μια βαθιά, σχεδόν λυτρωτική σιωπή. Κάθε φορά που έβγαινα στην αυλή, τα αυτιά μου δυσκολεύονταν να πιστέψουν αυτό που… δεν άκουγαν.
Ωστόσο, ακόμη και σε αυτό το μικρό νησί, εκεί όπου σύμφωνα με την παράδοση παραλίγο να μείνει για πάντα ο Οδυσσέας και όπου τα βράδια τα αστέρια βουτάνε στη θάλασσα, η ησυχία μοιάζει να κυνηγιέται κι αυτή από τον δικό της Ποσειδώνα.
Μπορεί να μην υπάρχουν οργανωμένες πλαζ και παραλιακά μπαρ. Η νέα μόδα, όμως, έχει φτάσει κι εδώ: ολονύχτια υπαίθρια πάρτι με τη μουσική στη διαπασών. Ένα βράδυ δεν κοιμηθήκαμε ούτε λεπτό. Τα παράθυρα έτριζαν από την ένταση της μουσικής και το γλέντι συνεχίστηκε μέχρι το πρωί. Και τότε αναρωτιέσαι: εάν η ησυχία δεν υπάρχει ούτε εδώ, πού μπορεί να τη βρει κανείς;
Ο θόρυβος μάς αρρωσταίνει
Δεν πρόκειται μόνο για μια ενόχληση. Ο ολοένα και πιο θορυβώδης κόσμος στον οποίο ζούμε έχει συνδεθεί με καρδιαγγειακά νοσήματα, άγχος, κατάθλιψη και απώλεια ακοής. Ωστόσο, δεν είναι αυτός ο μοναδικός λόγος για τον οποίο έχουμε ανάγκη την ησυχία.
Παλαιότερη μελέτη του Πανεπιστημίου της Παβίας έδειξε ότι το σώμα και ο εγκέφαλός μας ωφελούνται σημαντικά από τις στιγμές ησυχίας. Οι ερευνητές μελετούσαν πώς διαφορετικά είδη μουσικής – από την κλασική μέχρι την τέκνο και από τη ρέγκε μέχρι τη ραπ – επηρέαζαν την αρτηριακή πίεση, τους καρδιακούς παλμούς και τον ρυθμό της αναπνοής.
Δεν είναι τυχαίο ότι η σιωπή αποτελεί εδώ και χιλιάδες χρόνια βασικό στοιχείο του διαλογισμού και της προσευχής. Η παρουσία της σε τόσο διαφορετικούς πολιτισμούς και εποχές δείχνει ότι καλύπτει μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη.
Κι όμως, σήμερα συμπεριφερόμαστε σαν η σιωπή να είναι ένα κενό που πρέπει οπωσδήποτε να γεμίσει. Αφήνουμε την τηλεόραση ανοιχτή χωρίς να την παρακολουθούμε, ακούμε συνεχώς μουσική ή πόντκαστ και πιάνουμε αυτόματα το κινητό μας μόλις βρεθούμε για λίγα λεπτά χωρίς κάποιο ερέθισμα. Σαν να έχουμε ξεχάσει ότι ο εγκέφαλος χρειάζεται και στιγμές χωρίς θόρυβο για να ξεκουραστεί, να οργανώσει τις σκέψεις του και να λειτουργήσει καλύτερα.
Η αξία της ησυχίας
Από τη Βιομηχανική Επανάσταση και μετά, ο θόρυβος άρχισε να συνδέεται με την παραγωγή, τις μηχανές και την ιδέα της προόδου. Ο ήχος των μηχανών έγινε το σύμβολο μιας κοινωνίας που δούλευε, παρήγαγε και αναπτυσσόταν. Όσο περισσότερος θόρυβος, τόσο περισσότερη δραστηριότητα. Μέσα όμως σε αυτή τη διαρκή βοή, φαίνεται πως ξεχάσαμε την αξία της ησυχίας. Με τη σιωπή δεν αλλάζει μόνο ο τρόπος με τον οποίο ακούμε τον κόσμο. Αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο ακούμε τον εαυτό μας. Μέσα στη σιωπή οι σκέψεις γίνονται πιο καθαρές, τα συναισθήματα έρχονται πιο εύκολα στην επιφάνεια και το μυαλό βρίσκει τον χώρο να οργανώσει όσα μέσα στον συνεχή θόρυβο μένουν σε εκκρεμότητα.
Η σιωπή είναι χρυσός
Μελέτη του Πανεπιστημίου Τζονς Χόπκινς, το 2023, έδειξε ότι ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τη σιωπή με τον ίδιο τρόπο που επεξεργάζεται και τους ήχους: ως ένα πραγματικό «γεγονός». Δηλαδή, η σιωπή δεν προκύπτει απλώς επειδή λείπουν τα ακουστικά ερεθίσματα. Γίνεται ενεργά αντιληπτή. Όπως λέει ο Ίαν Φίλιπς (Ian Phillips), καθηγητής Φιλοσοφίας και Επιστημών του Εγκεφάλου και συν-συγγραφέας της μελέτης, «πραγματικά ακούμε τη σιωπή».
Μια πειραματική μελέτη σε ποντίκια έδειξε ότι η έκθεση στην απόλυτη ησυχία μπορεί να ενισχύει τη νευρογένεση (neurogenesis), δηλαδή τη δημιουργία νέων νευρώνων στον ιππόκαμπο, μια περιοχή του εγκεφάλου που παίζει σημαντικό ρόλο στη μνήμη και τη μάθηση. Αν και το εύρημα δεν έχει επιβεβαιωθεί στους ανθρώπους, θεωρείται σημαντικό για την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο η ησυχία μπορεί να επηρεάζει τον εγκέφαλο.
Τι ακούει ο εγκέφαλος
Δεν έχει σημασία μόνο πόσος είναι ο θόρυβος, αλλά και τι είδους ήχοι μάς περιβάλλουν. Οι επιστήμονες χρησιμοποιούν τον όρο «ηχοτοπίο» για να περιγράψουν το σύνολο των ήχων ενός περιβάλλοντος, είτε πρόκειται για το κελάηδισμα των πουλιών και το θρόισμα των φύλλων είτε για την κυκλοφορία των αυτοκινήτων, τις συνομιλίες ή τον θόρυβο της βιομηχανίας.
Το κελάηδισμα των πουλιών την αυγή, για παράδειγμα, μπορεί να είναι έντονο αλλά ταυτόχρονα ευχάριστο και αναμενόμενο. Αντίθετα, οι εργασίες ανακαίνισης στο διπλανό σπίτι μπορεί να είναι εξίσου έντονες, αλλά δυσάρεστες. Ο θόρυβος, όμως, δεν επηρεάζει όλους τους ανθρώπους με τον ίδιο τρόπο. Δεν έχει σημασία μόνο πόσο δυνατός είναι ένας ήχος, αλλά και τι πιστεύουμε ότι είναι.
Αυτό φάνηκε σε μελέτη του 2016. Οι ερευνητές έβαλαν τους συμμετέχοντες να ακούσουν έναν ασαφή ήχο. Στους μισούς είπαν ότι επρόκειτο για τον ήχο ενός καταρράκτη και στους υπόλοιπους ότι προερχόταν από βιομηχανικά μηχανήματα. Αν και όλοι άκουγαν ακριβώς τον ίδιο ήχο, όσοι πίστευαν ότι άκουγαν καταρράκτη ένιωσαν σημαντικά μεγαλύτερη χαλάρωση και ψυχική ηρεμία. Αυτό δείχνει ότι ο εγκέφαλός μας δεν αντιδρά μόνο στην ένταση ενός ήχου, αλλά και στο νόημα που του αποδίδει.
Δεν υπάρχει, βέβαια, απόλυτη σιωπή. Ακόμη και στο πιο ήσυχο δάσος ακούγονται τα πουλιά, το θρόισμα των φύλλων ή το νερό που κυλά σε ένα ρυάκι. Και αυτοί οι φυσικοί ήχοι φαίνεται πως μας ωφελούν. Σε αντίθεση με τον θόρυβο της κυκλοφορίας, των εργοταξίων ή τις αδιάκοπες ειδοποιήσεις του κινητού μας, αποτελούν ήχους με τους οποίους εξελίχθηκε ο ανθρώπινος εγκέφαλος επί εκατομμύρια χρόνια.
Γι’ αυτό και πολλοί επιστήμονες θεωρούν ότι η ησυχία και οι ήχοι της φύσης δεν είναι πολυτέλεια. Είναι μια βασική ανάγκη του εγκεφάλου, απαραίτητη για να συγκεντρωνόμαστε, να επεξεργαζόμαστε τις εμπειρίες μας και να σκεφτόμαστε πιο καθαρά.
Πόσο θόρυβο αντέχουμε
Τα τελευταία τριάντα χρόνια, η μέση στάθμη θορύβου στις πόλεις αυξάνεται κατά περίπου 0,5 έως 1 ντεσιμπέλ κάθε χρόνο. Οι συνέπειες δεν περιορίζονται στην ενόχληση. Η χρόνια έκθεση στον θόρυβο έχει συνδεθεί με αυξημένο κίνδυνο καρδιαγγειακών νοσημάτων, άγχος, κατάθλιψη, απώλεια ακοής και μειωμένη γνωστική ανάπτυξη στα παιδιά. Σύμφωνα με ευρωπαϊκή έκθεση, ένας στους πέντε Ευρωπαίους εκτίθεται σε επίπεδα ηχορύπανσης που θεωρούνται επιβλαβή για την υγεία.
Η ηχορύπανση δεν επηρεάζει μόνο τους ανθρώπους. Μελέτες δείχνουν ότι δυσκολεύει τα πουλιά να αντιληφθούν τους θηρευτές τους και τα αναγκάζει να κελαηδούν δυνατότερα ή σε υψηλότερες συχνότητες. Σε πείραμα που πραγματοποιήθηκε σε προστατευόμενη φυσική περιοχή, η αναπαραγωγή θορύβου κυκλοφορίας οδήγησε σε μείωση του αριθμού των πουλιών κατά περίπου 25%.
Ο άνθρωπος, βέβαια, συνηθίζει τον θόρυβο. Όσο περισσότερο ζει μέσα σε αυτόν, τόσο λιγότερο τον αντιλαμβάνεται. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο οργανισμός του παύει να επηρεάζεται.
Ο ήχος της σιωπής
Γι’ αυτό και οι ειδικοί δεν θεωρούν λύση να απομονωνόμαστε διαρκώς με ακουστικά ή ωτοασπίδες. Αντίθετα, προτείνουν να αναζητούμε συνειδητά μικρές στιγμές ησυχίας μέσα στην ημέρα: να κλείνουμε την τηλεόραση όταν δεν τη βλέπουμε, να αφήνουμε για λίγο το κινητό στην άκρη, να βγαίνουμε μια βόλτα χωρίς μουσική ή να καθόμαστε για λίγα λεπτά σε έναν ήσυχο χώρο.
Ο σύγχρονος άνθρωπος έχει συνηθίσει να γεμίζει κάθε στιγμή σιωπής με κάποιον ήχο. Μουσική, ραδιόφωνο, τηλεόραση, βίντεο, ειδοποιήσεις στο κινητό. Ωστόσο, ο εγκέφαλός μας δεν είναι φτιαγμένος για να δέχεται έναν συνεχή καταιγισμό ερεθισμάτων. Η ησυχία δεν σημαίνει έναν κόσμο χωρίς ήχους. Αρκούν λίγες στιγμές μακριά από τον συνεχή θόρυβο, ώστε ο εγκέφαλος να ξεκουραστεί.
Ίσως τελικά αυτό να ψάχνουμε όταν φεύγουμε για διακοπές. Όχι την απόλυτη σιωπή — γιατί αυτή σχεδόν δεν υπάρχει. Αλλά λίγες στιγμές χωρίς τον αδιάκοπο θόρυβο που κατακλύζει την καθημερινότητά μας. Μερικές στιγμές αρκετές για να ξεκουραστεί ο εγκέφαλος, να χαλαρώσει το σώμα και να ακούσουμε ξανά όχι μόνο τον κόσμο γύρω μας αλλά και τον εαυτό μας.
Και η εκκωφαντική μουσική που επιβάλλεται σε όσους δεν την επέλεξαν δεν είναι απλώς μια ενόχληση. Είναι η αίσθηση ότι κάποιος αποφασίζει για λογαριασμό σου τι θα ακούσεις, πότε θα κοιμηθείς και πώς θα ζήσεις τις στιγμές της ξεκούρασής σου. Και η ησυχία, που θα έπρεπε να είναι αυτονόητο δικαίωμα, κινδυνεύει να γίνει πολυτέλεια.
Με πληροφορίες από BBC, The Guardian