Με μεγάλη συμμετοχή πραγματοποιήθηκε το απόγευμα της Πέμπτης, 19.3.26 στα Βρυσιά Φαρσάλων στο Σχολικό Μουσείο, η εκδήλωση που διοργάνωσαν οι “Ενεργοί Πολίτες Φαρσάλων” με κεντρικό προσκεκλημένο ομιλητή τον κ. Ν. Δεληδήμο, Αντεισαγγελέα Εφετών – διδάσκοντα στη Σχολή, ο οποίος στη γενέτειρά του ανέπτυξε το θέμα με τίτλο «Δίκαιο και περί Δικαίου συνείδηση».
Την εκδήλωση προλόγισε η κ. Δέσποινα Πρεκατέ, πρόεδρος των Ενεργών Πολιτών, η οποία εξέφρασε την ιδιαίτερη χαρά της για την παρουσία του προσκεκλημένου ομιλητή, ο οποίος διατηρεί στενούς δεσμούς με τον τόπο του. Ακολούθως το λόγο έλαβε κ. Αποστόλης Ανδρεόπουλος, δικηγόρος και συνάδελφος παλαιότερος του ομιλητή, ο οποίος αναφέρθηκε στην επιστημονική παρουσία του κ. Ν. Δεληδήμου, όπως αυτή αποτυπώνεται στις δημοσιευμένες σε επιστημονικά περιοδικά εργασίες του και στη συμμετοχή του σε επιστημονικά συνέδρια.
Το «αίσθημα» απέναντι στη «συνείδηση»
Όπως εξήγησε ο κ. Ν. Δεληδήμος, οι άνθρωποι συχνά με ακραίες τοποθετήσεις εκφράζονται για την αδικία που διαπιστώνουν ή αισθάνονται ότι βιώνουν, δίχως όμως η έννοια του δικαίου να είναι προσδιορισμένη από τους ίδιους. Διευκρίνισε ότι το περί δικαίου αίσθημα είναι στοιχείο παρορμητικό και ευμετάβλητο που περιέχει αντίδραση σε εξωτερικά ερεθίσματα, σε αντίθεση με την περί δικαίου συνείδηση, η οποία αποτελεί εδραία πεποίθηση του ανθρώπου, διαμορφωμένη μέσα από τους αιώνες και σφυρηλατημένη από το ανθρώπινο πνεύμα.
Από τον Σωκράτη έως τους σύγχρονους στοχαστές
Για να θεμελιώσει αυτή τη διάκριση, ο κ. Δεληδήμος προχώρησε σε μια ενδελεχή ιστορική αναδρομή. Ξεκινώντας από την εποχή του Χαμουραμπί, επικεντρώθηκε στο μεγαλείο της αρχαίας ελληνικής σκέψης.
Έκανε εκτενή αναφορά στον Σωκράτη, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, οι οποίοι θεμελίωσαν τον νομικό ιδεαλισμό. Ιδιαίτερη μνεία έγινε στο παράδειγμα του Σωκράτη, ο οποίος δέχθηκε τον θάνατο λόγω της απόφασης της πατρίδας του, ως πράξη φιλοπατρίας.
Κατά την αναφορά της σκέψης του Πλάτωνα για το δίκαιο, αναλύθηκε η μετάβαση του φιλοσόφου από τον ιδεαλισμό (Πολιτεία ή περί δικαίου) στη ρεαλιστική προσέγγιση (Νόμοι), με ενδιάμεσο σταθμό το έργο “Πολιτικός”, μέσω των διαλόγων του Σωκράτη με τους σοφιστές Καλλικλή (“Γοργίας”) και Θρασύμαχο (“Πολιτεία”), οι οποίοι υποστήριζαν ότι το δίκαιο είναι απλώς το συμφέρον του ισχυρού ή, αντίστροφα, η άμυνα των αδυνάτων.
Ακολούθως, αναλύθηκε η έννοια της επιείκειας που πρώτος ο Αριστοτέλης εισήγαγε στα έργα του “Ηθικά Νικομάχεια” και “Ρητορική”, η οποία ως πέραν του γεγραμμένου νόμου δίκαιο, διορθώνει τυχόν σφάλματα του νόμου που οδηγούν σε άδικες λύσεις. Οι αναφορές στην αρχαία εποχή ολοκληρώθηκαν με τη συμβολή των Ρωμαίων στη διαμόρφωση συστηματοποιημένου και κωδικοποιημένου δικαίου. Ο ομιλητής ανέδειξε τις αντιθέσεις κορυφαίων στοχαστών: από την απαισιόδοξη θεώρηση του Χομπς ότι ο άνθρωπος είναι λύκος για τον άνθρωπο («homo homini lupus»), στη φυσική φιλαλληλία που πρέσβευε ο Ρουσσώ, και από τις αιχμηρές θεωρίες του Νίτσε έως την ηθική θεμελίωση του Καντ.
Όταν ο νόμος συγκρούεται με τη δικαιοσύνη
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ερωτήματα που έθεσε και απάντησε ο κ. Δεληδήμος ήταν εάν ο νόμος μπορεί να είναι αντίθετος προς το δίκαιο και τη δικαιοσύνη.
Η επίλυση του προβλήματος που γεννιέται από τη σύγκρουση αυτή, επιτυγχάνεται με την είσοδο στο νόμο (θετικοποίηση) των αμετάβλητων αρχών του δικαίου (ζωή, ελευθερία, προσωπικότητα), οι οποίες αναγνωρίζονται σε αυξημένης ισχύος νομικά κείμενα (Σύνταγμα – Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων (του Ανθρώπου), αλλά και γενικών ρητρών (καλή πίστη, μεταβολή συνθηκών), με τις οποίες συναρμονίζονται τα αντιτιθέμενα συμφέροντα.
Η πανανθρώπινη διάσταση της ηθικής
Η περί δικαίου συνείδηση βρίσκεται πολύ κοντά στην ηθική. Η ηθική προϋποθέτει την ελευθερία, αποκλείει τον ετεροκαταναγκασμό και προάγει τη συνειδητή συμπεριφορά. Στις βασικές της εκδοχές είναι όμοια σε όλους τους ανθρώπους, ανεξαρτήτως παιδείας, προέλευσης και παραστάσεων. Δηλαδή, προσεγγίζεται περισσότερο ο Ρουσσώ παρά ο Χομπς, έτσι ώστε η περί δικαίου συνείδηση να εκδηλώνεται όχι ως νομική επιταγή, αλλά ως κατηγορική ηθική προσταγή.
Ολοκληρώνοντας τη βαθιά αυτή ανάλυση, ο κ. Δεληδήμος επέλεξε να απευθυνθεί στο ακροατήριο δανειζόμενος την κατηγορική προσταγή του Ιμμάνουελ Καντ, προσαρμοσμένη για πολίτες, νομοθέτες και δικαστές:
«Να πράττουμε, να νομοθετούμε και να κρίνουμε με τέτοιον τρόπο, ώστε οι επιλογές και οι αιτιολογίες μας να μπορούν να αποτελέσουν καθολικό κανόνα δικαίου και συμπεριφοράς στον οποίο κάθε ορθολογικά σκεπτόμενος άνθρωπος θα ήθελε με εμπιστοσύνη να υπαχθεί για την εξυπηρέτηση των συμφερόντων του».