Τριάντα μήνες μετά τις εκτεταμένες πλημμύρες του Σεπτεμβρίου 2023, η συστηματική ανάλυση των επιστημονικών δεδομένων από το Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ) παρέχει μια καθαρή εικόνα για τα υδρολογικά χαρακτηριστικά του φαινομένου, αλλά και τι πρέπει να γίνει για να προστατευτεί η Θεσσαλία. Ο κ. Ηλίας Δημητρίου, Διευθυντής Ερευνών στον Τομέα Εσωτερικών Υδάτων του ΕΛΚΕΘΕ, μιλά στην «Ε» και παρουσιάζει την αποτίμηση σε αριθμούς που άφησε πίσω της η κακοκαιρία Daniel, περιγράφοντας παράλληλα τα νέα τεχνολογικά εργαλεία που τίθενται στη διάθεση της Πολιτικής Προστασίας.
Ηλίας Δημητρίου, Διευθυντής Ερευνών στον Τομέα Εσωτερικών Υδάτων του Ελληνικού Κέντρου Θαλασσίων Ερευνών
Ο όγκος των 4 δισεκατομμυρίων κυβικών
Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΕΛΚΕΘΕ, η καταιγίδα Daniel, ήταν χωρίς υπερβολή, ένα πρωτοφανές φαινόμενο. Όπως εξηγεί ο κ. Δημητρίου, η βροχόπτωση που καταγράφηκε το διάστημα 4 έως 7 Σεπτεμβρίου 2023 παρουσίασε μέσο όρο περιόδου επαναφοράς τα 150 έτη για τη λεκάνη απορροής του Πηνειού. Ειδικότερα, στο δυτικό τμήμα της λεκάνης, η περίοδος επαναφοράς της ημερήσιας βροχόπτωσης υπολογίζεται πως εκτιμάται ότι ξεπέρασε τα 1.000 χρόνια.
Η συνολική βροχόπτωση ανήλθε στα 364 χιλιοστά (τόνοι ανά στρέμμα), ποσότητα που αντιστοιχεί περίπου στο 50% της μέσης ετήσιας βροχόπτωσης της περιοχής. Η εξέλιξη αυτή παρήγαγε έναν συνολικό όγκο νερού της τάξης των 4 δισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων. Από την ποσότητα αυτή, περίπου το 40% διέφυγε μέσω της κοιλάδας των Τεμπών προς τη θάλασσα, ενώ το υπόλοιπο 60% κατέκλυσε τη λεκάνη απορροής και τη λίμνη Κάρλα.
Ο Ενιπέας και η δοκιμασία της κακοκαιρίας «Byron»
Τα δεδομένα παρακολούθησης υποδεικνύουν ότι η πίεση στο υδρογραφικό δίκτυο της περιοχής παραμένει διαρκής. Ο κ. Δημητρίου σημειώνει ότι έκτοτε έχουν καταγραφεί και άλλες σημαντικές καταιγίδες, όπως η κακοκαιρία Byron, οι οποίες προκάλεσαν εκ νέου επικίνδυνη άνοδο της στάθμης των ποταμών, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Ενιπέα.
Συγκεκριμένα, στη θέση «Κεραμίδι» καταγράφηκε μέγιστο βάθος νερού 4,70 μέτρων και μέγιστη παροχή 946 κυβικών μέτρων ανά δευτερόλεπτο. Η παροχή αυτή αντιστοιχεί στο 80% της μέγιστης παροχής που είχε καταγραφεί στο ίδιο ακριβώς σημείο κατά τη διάρκεια του φαινομένου Daniel. Το επιστημονικό συμπέρασμα που προκύπτει είναι ότι ακραία καιρικά φαινόμενα θα συνεχίσουν να εκδηλώνονται, πιθανότατα με αυξημένη συχνότητα, καθιστώντας αναγκαία την προσαρμογή των υποδομών.
Τηλεμετρία και Τεχνητή Νοημοσύνη στην πρόγνωση
Ο τομέας της έγκαιρης προειδοποίησης εμφανίζει σημαντική τεχνολογική αναβάθμιση. Το δίκτυο αυτόματων σταθμών παρακολούθησης υδάτων (hydro-stations.gr) του ΕΛΚΕΘΕ παρέχει πλέον τη δυνατότητα παρακολούθησης της στάθμης των ποταμών σε σχεδόν πραγματικό χρόνο. Ενώ κατά τη διάρκεια του Daniel λειτουργούσαν 6 τηλεμετρικοί σταθμοί στη Θεσσαλία, σήμερα το βασικό υδρογραφικό δίκτυο της λεκάνης του Πηνειού καλύπτεται από 15 πλήρως λειτουργικούς σταθμούς.
Αυτή η ροή δεδομένων επιτρέπει τον ακριβή υπολογισμό της κίνησης των υδάτων. «Γνωρίζουμε πλέον ότι το πλημμυρικό κύμα χρειάστηκε 20 ώρες στην κακοκαιρία Byron και 40 ώρες στον Daniel για να μετακινηθεί από τη Νομή Τρικάλων στο Κουτσόχερο και άλλο τόσο περίπου για να βγει από τα Τέμπη», αναφέρει ο Διευθυντής Ερευνών. Επίσης, έχουν μετρηθεί με ακρίβεια οι χρόνοι υστέρησης από τη στιγμή της βροχόπτωσης στα ορεινά μέχρι την άνοδο της στάθμης στις πεδινές περιοχές.
Παράλληλα, ο Τομέας Εσωτερικών Υδάτων, σε συνεργασία με το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών και την Περιφέρεια Θεσσαλίας, αναπτύσσει ένα ολοκληρωμένο σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης. Αυτό περιλαμβάνει τη χρήση μοντέλων Τεχνητής Νοημοσύνης, τα οποία συσχετίζουν μετεωρολογικά δεδομένα με τις στάθμες των ποταμών, παρέχοντας προγνώσεις αρκετές ώρες ή και ημέρες πριν από την εκδήλωση της πλημμύρας.
Σχέδιο διαχείρισης και ενημέρωση των πολιτών
Ωστόσο, η επιστημονική και τεχνολογική αναβάθμιση αποτελεί μόνο τον έναν πυλώνα της πρόληψης. Σύμφωνα με τον κ. Δημητρίου, η αποστολή προειδοποιητικών μηνυμάτων (π.χ. 112) πρέπει να συνοδεύεται από ένα σαφές και εφαρμόσιμο επιχειρησιακό σχέδιο διαχείρισης κινδύνου, το οποίο θα ενεργοποιείται όταν τα όρια ασφαλείας ξεπερνιούνται, υποστηριζόμενο από τις αναγκαίες υποδομές (έργα ορεινής υδρονομίας, περιοχές ελεγχόμενης κατάκλισης).
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται, τέλος, στον ρόλο της κοινωνίας. Η εμπειρία στο πεδίο αναδεικνύει ελλείψεις στην κατανόηση του πλημμυρικού κινδύνου από μερίδα του πληθυσμού. Η πρόταση του ΕΛΚΕΘΕ εστιάζει στη θεσμοθέτηση προγραμμάτων εκπαίδευσης στα σχολεία, αντίστοιχα με αυτά που αφορούν τον σεισμικό κίνδυνο, ώστε να καλλιεργηθεί μακροπρόθεσμα μια σταθερή κουλτούρα πρόληψης και ασφάλειας απέναντι στις φυσικές καταστροφές.
Τo ΕΛΚΕΘΕ
Το Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ) παρακολουθεί συστηματικά την οικολογική κατάσταση των επιφανειακών υδάτων της χώρας μέσω του Εθνικού Δικτύου Παρακολούθησης υδάτων της Οδηγίας 2000/60/ΕΕ (https://wfd.hcmr.gr/) καθώς και μέσω πλήθους σχετικών ερευνητικών έργων (https://imbriw.hcmr.gr/). Επιπρόσθετα, παρέχει συμβουλευτικές υπηρεσίες και γνωμοδοτήσεις σε δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς σε θέματα που άπτονται των δραστηριοτήτων του.
Γιώργος Γκαντέλος – Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ