Ένα ακόμα πάθημα από την πανδημία, που ακόμα δεν μας έγινε μάθημα: Η πρόληψη των “infodemics”
Αφιερωμένο στην επέτειο της πανδημίας (το πρώτο κρούσμα COVID στην Ελλάδα ήταν στις 26 Φεβρουαρίου 2020).
Η πανδημία δεν αποτέλεσε μόνο υγειονομική κρίση, αλλά συνοδεύτηκε και από ένα παράλληλο φαινόμενο υπερπληροφόρησης (infodemic). Αυτό το φαινόμενο επηρέασε τη συμπεριφορά των πολιτών και ίσως να μείωσε την αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων δημόσιας υγείας. Σε σχέση με τα άλλα μέσα ενημέρωσης, φαίνεται ότι οι εφημερίδες είχαν τη σοβαρότερη προσέγγιση.
Μελετήθηκε η πλαισίωση των ειδήσεων που αφορούσαν την COVID-19 σε τρεις περιόδους της πανδημίας: Μάρτιος-Μάιος 2020, Οκτώβριος 2020-Ιανουάριος 2021, Μάρτιος-Μάιος 2021, εστιάζοντας σε τρεις εφημερίδες πανελλήνιας κυκλοφορίας με διαφορετικό προσανατολισμό. Μέσα από συγκριτική ανάλυση των τίτλων των πρωτοσέλιδων, επιχειρήθηκε η ανάδειξη της κύριας θεματολογίας και οι τρόποι με τους οποίους τα Μέσα πλαισίωσαν την πανδημία.
Η πρώτη φάση της πανδημίας (Μάρτιος-Μάιος 2020) χαρακτηρίστηκε από τον φόβο και την ανάγκη για άμεση ενημέρωση. Και οι τρεις εφημερίδες, ανεξαρτήτως πολιτικής, υιοθέτησαν μια στάση συσπείρωσης, προβάλλοντας, άλλη σε μεγαλύτερο και άλλη σε μικρότερο βαθμό, την ανάγκη για εμπιστοσύνη στους θεσμούς, στην επιστήμη και για συλλογική πειθαρχία.
Η δεύτερη φάση της πανδημίας (Οκτώβριος 2020-Ιανουάριος 2021) συνέπεσε με την κορύφωση του δεύτερου κύματος, την επιβολή νέων και συνεχόμενων εγκλεισμών, αλλά και την κόπωση της κοινωνίας. Η πλαισίωση των ειδήσεων διαφοροποιήθηκε συγκριτικά με την πρώτη, δίνοντας έμφαση στην πολιτική κριτική και την κοινωνική ανησυχία.
Η τρίτη φάση της πανδημίας (Μάρτιος-Μάιος 2021) σηματοδοτήθηκε από την έναρξη των εμβολιασμών του γενικού πληθυσμού, την ελπίδα για επιστροφή στην κανονικότητα, αλλά και την κοινωνική πόλωση γύρω από την εμπιστοσύνη στα μέτρα και τα εμβόλια.
Η πρώτη εφημερίδα, με φιλελεύθερο προσανατολισμό, ακολούθησε θεματική πλαισίωση κυρίως στην αρχική φάση της πανδημίας και ανέδειξε την αποτελεσματικότητα της κυβέρνησης στην έγκαιρη λήψη μέτρων και την ανάγκη για υπεύθυνη στάση των πολιτών. Χρησιμοποίησε ψύχραιμη γλώσσα και έδωσε έμφαση στην ορθολογική διαχείριση της πανδημίας. Στη δεύτερη φάση, διατήρησε συγκρατημένη στάση, τονίζοντας την ανάγκη για υπευθυνότητα από την πλευρά των πολιτών και στήριξη των εισηγήσεων της επιστημονικής κοινότητας. Παράλληλα, άρχισε να εκφράζει προβληματισμούς για τις οικονομικές επιπτώσεις, ασκώντας ήπια κριτική στην κυβερνητική πολιτική. Στην τρίτη φάση, η εφημερίδα εστίασε στην επιστροφή στην κανονικότητα μέσω του εμβολιασμού. Τα πρωτοσέλιδα τόνιζαν την ανάγκη για εμπιστοσύνη στην επιστημονική κοινότητα, την αποτελεσματικότητα των εμβολίων, αλλά και την προετοιμασία της επανεκκίνησης της οικονομικής δραστηριότητας.
Η δεύτερη εφημερίδα, με μάλλον κεντρώο προφίλ, κατά την πρώτη περίοδο της πανδημίας υιοθέτησε ένα πλαίσιο που εστίαζε στην επιστημονική εγκυρότητα, τη στήριξη της κυβερνητικής διαχείρισης και την ανάγκη για συλλογική ευθύνη και πειθαρχία. Στη δεύτερη περίοδο, η πλαισίωση έγινε πιο σύνθετη. Παρότι συνέχισε να στηρίζει την επιστημονική κοινότητα, άρχισε να αναδεικνύει την κοινωνική κόπωση και τις οικονομικές συνέπειες. Η ίδια προσέγγιση συνεχίστηκε και στην τρίτη περίοδο, με έμφαση στην επιστημονική τεκμηρίωση των εμβολίων, την ανάγκη για κοινωνική συνοχή και την επανεκκίνηση της οικονομίας.
Η τρίτη εφημερίδα, με αριστερό προσανατολισμό, αναγνώρισε εξαρχής την κρισιμότητα της κατάστασης, αλλά διαφοροποιήθηκε από τις άλλες δύο. Συχνά εστίαζε από νωρίς στις ελλείψεις του Εθνικού Συστήματος Υγείας, στον κυβερνητικό χειρισμό της κρίσης και στη διαφάνεια των αποφάσεων. Παρότι η κριτική της ήταν συγκρατημένη στην αρχή, εντάθηκε στη δεύτερη περίοδο. Τότε, η εφημερίδα ενίσχυσε την αντικυβερνητική της στάση, εστιάζοντας στην ανεπάρκεια του κράτους, στις αντιφάσεις των μέτρων και στις συνέπειές τους στις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες. Παρουσίασε την πανδημία όχι μόνο ως υγειονομική κρίση, αλλά ως φαινόμενο κοινωνικής ανισότητας. Στην τρίτη περίοδο, η κριτική έγινε εντονότερη, με έμφαση στις κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες της πανδημίας.
Η πανδημία της COVID-19 δεν υπήρξε απλώς μια υγειονομική κρίση. Ήταν μια κρίση επικοινωνίας και δοκιμασίας για τους θεσμούς, αλλά και την επιστήμη. Η κάλυψή της στην έντυπη ενημέρωση κινήθηκε μεταξύ της διαρκούς στήριξης της κυβερνητικής πολιτικής μέχρι την παρουσίαση μιας ανεπαρκούς κυβέρνησης που πλήττει κυρίως τους οικονομικά ασθενέστερους. Η ανάλυση της πλαισίωσης των ειδήσεων στις τρεις εφημερίδες αποκαλύπτει ότι ο τρόπος παρουσίασης των ειδήσεων επηρεάστηκε από τον πολιτικό προσανατολισμό και το ύφος του κάθε μέσου. Αυτή η διαφορετικότητα στην παρουσίαση, και κυρίως η περιπτωσιολογική πλαισίωση όταν χρησιμοποιήθηκε, φαίνεται ότι επέτεινε την κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς αλλά και την επιστήμη, και διαμόρφωσε στάσεις και συμπεριφορές στον ελληνικό πληθυσμό.
Μάρντη Α. Ξιφαρά, Υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας
Κωνσταντίνος Ι. Γουργουλιάνης, Καθηγητής Πνευμονολογίας, διετέλεσε Πρύτανης του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας