Γράφει ο Γιώργος Αρσενόπουλος…
Από αρχαιοτάτων χρόνων, η αξία του μασκαρέματος δεν περιοριζόταν στην ψυχαγωγία. Υπήρξε μια πράξη βαθιά κοινωνική και πολιτική: η δυνατότητα του ανθρώπου να κρίνει την εξουσία δίχως επιπτώσεις, να σατιρίζει τους ισχυρούς πίσω από μια πρόσκαιρη, θεσμοθετημένη ανωνυμία. Η μάσκα δεν έκρυβε απλώς το πρόσωπο· απελευθέρωνε τον λόγο.
Ήδη στην αρχαία Ελλάδα, κατά τη διάρκεια των Διονυσιακών εορτών, η σάτιρα στρεφόταν ανοιχτά εναντίον των ισχυρών. Ο Γιάννης Κορδάτος, στο έργο του «Η αρχαία τραγωδία και κωμωδία», καταγράφει πως νεαροί, φορώντας μάσκες πουλιών και ομοιώματα φαλλών, περιφέρονταν στα χωριά και «έσερναν τα εξ αμάξης» στους δήθεν νοικοκυραίους, αποκαλύπτοντας όσα όλοι γνώριζαν αλλά κανείς δεν τολμούσε να πει. Η κοινωνία, μέσα από τη σάτιρα, καθάριζε τις πληγές της. Το γέλιο λειτουργούσε ως αποσυμπίεση, αλλά και ως έλεγχος της αλαζονείας της εξουσίας.
Αυτή η παράδοση επιβίωσε για αιώνες μέσα από τις αποκριάτικες εκδηλώσεις. Η Αποκριά δεν ήταν απλώς μια περίοδος μεταμφίεσης και ξεφαντώματος· ήταν ένας θεσμοθετημένος χώρος ανατροπής ρόλων. Ο «μικρός» μπορούσε να γελοιοποιήσει τον «μεγάλο», ο απλός πολίτης να καυτηριάσει τα κακώς κείμενα, να θίξει τα κοινωνικά προβλήματα και να απογυμνώσει τη σοβαροφάνεια της εξουσίας.
Τα τελευταία χρόνια, όμως, φαίνεται πως το περιεχόμενο αυτό ατονεί. Οι Απόκριες μετατρέπονται όλο και περισσότερο σε ουδέτερες εκδηλώσεις θεάματος, απογυμνωμένες από κάθε αιχμή. Η σάτιρα υποχωρεί μπροστά σε μια επιφανειακή διασκέδαση που αποφεύγει προσεκτικά οτιδήποτε μπορεί να ενοχλήσει. Σε μια εποχή γεμάτη κοινωνικές ανισότητες, πολιτικές εντάσεις και καθημερινές δυσκολίες, η απουσία κριτικού λόγου από τη γιορτή μοιάζει παράδοξη.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτέλεσε και φέτος το καρναβάλι στα Φάρσαλα. Μια διοργάνωση προσεγμένη οργανωτικά, αλλά απολύτως άχρωμη ως προς το περιεχόμενό της. Καμία αιχμή, καμία αναφορά σε ζητήματα που απασχολούν την τοπική ή ευρύτερη κοινωνία, καμία διάθεση να αξιοποιηθεί η μάσκα ως εργαλείο ελεύθερης έκφρασης. Ένα καρναβάλι πλήρως προσαρμοσμένο στη νέα «πολιτική ορθότητα», όπου το ζητούμενο δεν είναι να ταράξεις τα νερά, αλλά να μη δυσαρεστήσεις κανέναν.
Όμως ένα καρναβάλι που δεν σατιρίζει, δεν αμφισβητεί και δεν τολμά, χάνει τον ιστορικό του λόγο ύπαρξης. Όταν η μάσκα παύει να δίνει φωνή σε όσα δεν λέγονται ανοιχτά, μετατρέπεται σε μία άψυχη έκφραση. Και τότε το καρναβάλι δεν είναι παρά μια ακόμη γιορτή χωρίς μνήμη, χωρίς τόλμη – ένα καρναβάλι δίχως ίχνος κριτικής στην εξουσία.