-«Υποθηκευμένα όνειρα στον Θεσσαλικό κάμπο»
-Όταν η Γεωργία Ακριβείας συναντά τα «κόκκινα» δάνεια
Στα καφενεία της επαρχίας Φαρσάλων, εκεί που άλλοτε οι φωνές για τις τιμές του βαμβακιού και τις αποδόσεις κάλυπταν τον θόρυβο των τρακτέρ, σήμερα επικρατεί μια ιδιότυπη, βαριά σιωπή. Είναι η σιωπή του ανθρώπου που κρατά στα χέρια του έναν φάκελο χωρίς λογότυπο τράπεζας, αλλά με την επωνυμία μιας εταιρείας διαχείρισης απαιτήσεων. Είναι η αμηχανία του παραγωγού που βλέπει τον κόπο γενεών να ζυγίζεται, να απαξιώνεται και εντέλει να απειλείται όχι από το χαλάζι ή την ξηρασία, αλλά από την υπογραφή ενός fund.
Το «κοινωνικό συμβόλαιο» της υπαίθρου, που ήθελε τη γη να αποτελεί την αδιαπραγμάτευτη ταυτότητα του καλλιεργητή, ραγίζει. Και όπως επισημαίνει με ωμό ρεαλισμό ο Νίκος Γούσιος, πρόεδρος του Αγροτικού Συνεταιρισμού Ενιπέα Φαρσάλων, το κλίμα στα χωριά δεν είναι απλώς κατηφές. «Έχει αγριέψει».
Το χρονικό…της ασφυξίας
Για να κατανοήσει κανείς την οριακή κατάσταση που βιώνει σήμερα ο θεσσαλικός κάμπος, πρέπει να κοιτάξει πέρα από τους αριθμούς των «κόκκινων» δανείων. Πρέπει να δει το χρονικό της καταστροφής. Οι αγρότες της περιοχής δεν βρέθηκαν στο χείλος του γκρεμού εν μία νυκτί. Κουβαλούσαν ήδη στην πλάτη τους τα βάρη του «Ιανού», όταν χτύπησε ο «Daniel» το φθινόπωρο του 2023, διαλύοντας όχι μόνο την παραγωγή της χρονιάς αλλά και το κεφάλαιο κίνησης, τις υποδομές, το ίδιο το έδαφος.
«Είναι ένα εκρηκτικό μείγμα», περιγράφει ο κ. Γούσιος. Μετά την καταστροφή του ’23, ακολούθησε το 2024 με εξαιρετικά χαμηλές στρεμματικές αποδόσεις και τώρα, το 2025, ήρθε η χαριστική βολή των χαμηλών τιμών. Ο φαύλος κύκλος είναι αμείλικτος. Οι ζημιές του παρελθόντος δεν καλύφθηκαν ποτέ ουσιαστικά, τα χρέη σε προμηθευτές και γεωπονικά καταστήματα συσσωρεύτηκαν και οι τράπεζες έκλεισαν τις στρόφιγγες. Σήμερα, μια μεγάλη πλειοψηφία του αγροτικού κόσμου «μπαίνει μέσα» πριν καν βάλει το κλειδί στη μίζα του τρακτέρ.
Το παράδοξο της «Γεωργίας Ακριβείας»
Σε αυτό το ζοφερό σκηνικό, αναδύεται μια τραγική αντίφαση. Από τη μια πλευρά, η εθνική και ευρωπαϊκή στρατηγική πιέζει για εκσυγχρονισμό. Μιλάμε για «γεωργία ακριβείας», για drones, για tablets που ελέγχουν την άρδευση, για ψηφιακούς χάρτες λιπανσης. Ο Αγροτικός Συνεταιρισμός Ενιπέα, πρωτοπόρος σε αυτές τις προσπάθειες, επενδύει σε τεχνολογίες αιχμής, αναγνωρίζοντας ότι αυτός είναι ο μόνος δρόμος επιβίωσης.
Φθινοπωρινές και εαρινές καλλιέργειες δίπλα-δίπλα στον λαμπρό ήλιο του Φλεβάρη
Από την άλλη όμως, ο ίδιος παραγωγός που καλείται να χειριστεί δορυφορικά δεδομένα, αδυνατεί να εκδώσει φορολογική ενημερότητα. Είναι δέσμιος μιας γραφειοκρατικής και οικονομικής ομηρίας που του στερεί το δικαίωμα να πουλήσει νόμιμα το προϊόν του ή να ασφαλιστεί. «Πώς να προχωρήσεις μπροστά όταν είσαι βυθισμένος;», αναρωτιέται εύλογα ο πρόεδρος του Συνεταιρισμού. Η τεχνολογική εξέλιξη προϋποθέτει έναν αγρότη οικονομικά υγιή, όχι έναν επαγγελματία που παλεύει να κρατήσει το κεφάλι του έξω από το νερό. Το κράτος και η Ευρωπαική Ένωση ζητά τον εκσυγχρονισμό, αλλά δεν έχει εξασφαλίσει τη βιωσιμότητα του ανθρώπινου δυναμικού που θα τον υλοποιήσει.
Ο φόβος των τσιφλικιών
Ωστόσο, ο μεγαλύτερος φόβος που πλανιέται πάνω από τον κάμπο δεν είναι η φτώχεια, αλλά η αλλαγή του ιδιοκτησιακού καθεστώτος. Η απειλή των funds και των servicers δεν είναι πλέον θεωρητική. Υπάρχει μια διάχυτη ανησυχία ότι οδηγούμαστε σε μια βίαιη σαρωτική συγκέντρωσης της αγροτικής παραγωγής, όπου η γη θα συγκεντρωθεί σε λίγα χέρια – πιθανότατα ξένων συμφερόντων ή απρόσωπων εταιρικών σχημάτων.
Τα funds δεν ενδιαφέρονται για τον ιδρώτα της καλλιέργειας, αλλά για την υπεραξία της γης. Το σενάριο που περιγράφει ο κ. Γούσιος θυμίζει εποχές που η Θεσσαλία πίστευε ότι είχε αφήσει ανεπιστρεπτί στο παρελθόν: τη δημιουργία μεγαλο-ιδιοκτησιών και τη μετατροπή των ντόπιων παραγωγών σε υπαλλήλους στην πατρογονική τους γη. Ο σύγχρονος παραγωγός κινδυνεύει να μετατραπεί σε ανώνυμο γρανάζι ενός ισολογισμού που συντάσσεται σε κάποια μητρόπολη του εξωτερικού.
Αυτή η προοπτική δεν απειλεί μόνο την οικονομική υπόσταση του αγρότη, αλλά διαρρηγνύει τον κοινωνικό ιστό της υπαίθρου. Η απώλεια του χωραφιού στην ελληνική επαρχία ισοδυναμεί με απώλεια ταυτότητας. Γι’ αυτό και η συζήτηση για τα χρέη γίνεται συχνά χαμηλόφωνα, με το βλέμμα χαμηλωμένο. Η αξιοπρέπεια δοκιμάζεται σκληρά όταν ο «νοικοκύρης» κινδυνεύει να γίνει διαχειριστής της ίδιας του της περιουσίας για λογαριασμό τρίτων.
Μέσα σε αυτή τη ζοφερή πραγματικότητα, τίθεται το ερώτημα: Υπάρχει άμυνα; Ο Νίκος Γούσιος είναι σαφής. Αν δεν υπάρξει κεντρικός σχεδιασμός, οι μέρες που έρχονται θα είναι σκοτεινές. Ωστόσο, αναδεικνύει το «συνεταιρίζεσθαι» ως τη μοναδική ίσως ασπίδα προστασίας.
Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, οι συνεταιρισμοί λειτουργούν ως «τράπεζες γης», αγοράζοντας ή διαχειριζόμενοι τα χωράφια των μελών τους που κινδυνεύουν, διατηρώντας έτσι τον πλούτο στην τοπική κοινωνία. Στην Ελλάδα, τα οικονομικά μεγέθη των περισσότερων συνεταιρισμών καθιστούν μια τέτοια παρέμβαση δύσκολη έως απαγορευτική αυτή τη στιγμή. «Το εύχομαι να μπορέσουμε να βοηθήσουμε, γιατί ο ρόλος μας δεν είναι να καταγράφουμε κέρδη σαν εταιρεία, αλλά να έχουμε κοινωνικό αποτύπωμα», τονίζει ο κ. Γούσιος.
Η παραδοχή αυτή κρύβει μέσα της και την πρόταση για την επόμενη μέρα. Εάν η Πολιτεία θέλει να αποτρέψει την ερημοποίηση της υπαίθρου και την αφελληνισμό της παραγωγικής γης, οφείλει να ενδυναμώσει τους υγιείς συνεταιρισμούς. Να τους δώσει τα εργαλεία – χρηματοδοτικά και θεσμικά – ώστε να λειτουργήσουν ως πραγματικά αναχώματα απέναντι στην επιθετική πολιτική των funds.
Πράσινα χαλιά και ο χιονισμένος Όλυμπος να δεσπόζει στο βάθος, κάτω από το γαλάζιο του Φλεβάρη
Η ώρα της ευθύνης
Ο Θεσσαλικός κάμπος βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Από τη μία, ο δρόμος της τεχνολογικής εξέλιξης και της συνεργασίας. Από την άλλη, ο δρόμος της χρεοκοπίας και της βίαιης συγκέντρωσης γης. Η σιωπή στα καφενεία των Φαρσάλων δεν είναι ένδειξη υποταγής, αλλά αναμονής. Οι αγρότες γνωρίζουν ότι ο χρόνος τελειώνει.
Το ζήτημα της προστασίας της γης δεν είναι μια στενή συντεχνιακή διεκδίκηση, αλλά ζήτημα εθνικής παραγωγικής κυριαρχίας. Αν οι παραγωγοί μας μετατραπούν σε «νεο-κολίγους», θα έχουμε χάσει κάτι πολύ μεγαλύτερο από μερικές χιλιάδες στρέμματα: τη βάση της ελληνικής περιφέρειας. Και όπως δείχνει η ιστορία, όταν η ύπαιθρος μαραζώνει, το κόστος για το κέντρο είναι πάντα δυσβάσταχτο.
Γ. Γκαντέλος – Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ